W ostatnich latach znacząco wzrosło zainteresowanie ciałem jako nośnika emocji i regulatora naszego samopoczucia. Dzieje się tak, dzięki zwiększonej świadomości społeczeństwa i potrzeby rozumienia i samoregulacji własnych emocji.
Proces zwiększonej uwagi na ciele jako “nośniku” rozpoczął się od przełomowej teorii poliwagalnej Stephena
Porgesa. Powstało również wiele praktyk terapeutycznych opartych na pracy z ciałem – to dzięki temu zaczynamy
lepiej rozumieć, jak fizjologia wpływa na nasze zdolności do radzenia sobie ze stresem, budowania relacji i
utrzymywanie równowagi emocjonalnej.
Czym jest zatem teoria poliwagalna?
Teoria poliwagalna, która w 1994 r. została zaproponowana przez amerykańskiego neurobiologa Stephena Porgesa to nic innego jak innowacyjne spojrzenie na autonomiczny układ nerwowy (AUN), który jest odpowiedzialny za regulacje naszych reakcji na stres. Teoria ta łączy również ewolucję AUN z zachowaniem społecznym oraz podkreśla rolę stanu fizjologicznego w problemach z zachowaniem i zaburzeniami psychiatrycznymi.
Do tradycyjnego modelu, który dzielił AUN na dwie gałęzie: współczulną (mobilizującą) i przywspółczulną
(uspokajającą), Porges dodał trzecią: brzuszną gałąź nerwu błędnego, która według jego modelu jest
odpowiedzialna za reakcje związane z bezpieczeństwem społecznym i zaangażowaniem relacyjnym. Nerw błędny
jest kluczowym elementem tej teorii i jest podzielony na dwie gałęzie: grzbietową związaną z reakcją zamrożenia i brzuszną, która wiązana jest z zaangażowaniem społecznym i poczuciem bezpieczeństwa.
Teoria ta podkreśla, że nasz system nerwowy stale skanuje otoczenie w poszukiwaniu sygnałów zagrożenia lub
bezpieczeństwa – proces ten nazywany jest neurocepcją. Od tego co “wyczuje” nasze ciało zależy w jaki sposób
zareagujemy: ucieczką, walką, czy też otwartością i zaufaniem.
Czym jest zatem nerw błędny i jaką rolę odgrywa w teorii poliwagalnej?
Nerw błędny to dziesiąty, najdłuższy nerw czaszkowy, który biegnie od mózgu, przez szyję aż do organów
wewnętrznych w klatce piersiowej i jamie brzusznej. Ma on kluczowe znaczenie dla układu autonomicznego – w
szczególności jego części przywspółczulnej (parasympatycznej). Jego działanie obejmuje zarówno funkcje
czuciowe, ruchowe jak i autonomiczne (wegetatywne: trawienie, oddychanie, tętno).
Jak wspomniałam powyżej, Porges podzielił w swojej teorii nerw błędny na dwie gałęzie:
- Brzuszna gałąź nerwu błędnego (VVC – ventral vegal complex) – wychodzi ona z jądra dwuznacznego w pniu mózgu. Odpowiada za regulację stanów bezpieczeństwa i społecznego zaangażowania. Uaktywnia się w momencie, gdy czujemy się bezpieczni. Wspiera relacje, komunikację, spokojny oddech i tętno. To nerw brzuszny kontroluje mięśnie twarzy, gardła, np. ton głosu, mimikę.
- Grzbietowa gałąź nerwu błędnego (DVC – dorsal vagal complex) – gałąź ta jest starsza ewolucyjnie, występująca również u gadów. Wywodzi się z jądra samotnego. Aktywuje się w sytuacjach poważnego zagrożenia, gdy nie ma możliwości ucieczki. Prowadzi do zamarcia, odcięcia, dysocjacji (reakcje “freeze” lub “shutdown”). W wyniku jej aktywacji może dojść do spowolnienia rytmu serca, omdlenia, obniżenia ciśnienia.
Hierarchia reakcji autonomicznych według Porgesa:
- Brzuszny układ błędny (ventral vagal complex) – wspiera zaangażowanie społeczne i relacje, aktywuje się w stanie bezpieczeństwa.
- Układ współczulny – odpowiada za mobilizację i reakcję „walcz albo uciekaj”.
- Grzbietowy układ błędny (dorsal vagal complex) – uruchamia się w sytuacjach przytłaczającego zagrożenia, prowadząc do wycofania, odcięcia i dysocjacji.
Przewaga brzusznej gałęzi wiąże się z dobrostanem emocjonalnym i zdolnością do relacji, natomiast dominacja układu współczulnego – z lękiem i nadpobudliwością. Nadmierna aktywacja grzbietowej gałęzi może prowadzić do stanów depresyjnych, chronicznego zmęczenia i odrętwienia emocjonalnego.
Praktyki terapeutyczne oparte na teorii poliwagalnej.
Rosnąca wciąż wiedza o roli nerwu błędnego jak i autonomicznego układu nerwowego w regulacji emocjonalnej
dała początek do rozwoju wielu praktyk terapeutycznych. W tym artykule omówię niektóre z nich:
1. Mindfulness – praktyka uważności
To technika świadomego kierowania uwagi na bieżące doświadczenie – myśli, emocje, doznania cielesne i otoczenie – w sposób nieoceniający. Wywodzi się z tradycji buddyjskiej, jednak w psychoterapii wykorzystywana jest w wersji świeckiej.
Jon Kabat-Zinn, twórca programu Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR), odegrał kluczową rolę w jej
popularyzacji. Mindfulness wykorzystywane jest m.in. w:
- redukcji stresu i napięcia,
- terapii depresji (MBCT),
- leczeniu uzależnień i przewlekłego bólu,
- rozwijaniu samoświadomości i relacji interpersonalnych.
Formy praktyki: medytacja oddechu, joga, uważne jedzenie, świadome chodzenie.
2. TRE – Trauma Releasing Exercises
Metoda opracowana przez dr Davida Berceliego, polegająca na wywoływaniu naturalnych drżeń neurogennych w ciele, które służą uwalnianiu napięć i traumy. Zakłada, że:
- ciało, podobnie jak umysł, przechowuje traumatyczne doświadczenia,
- uruchomienie drżeń wspiera autoregulację układu nerwowego,
- praktyka wspiera powrót do równowagi po przeciążeniu stresem.
TRE stosowane jest m.in. w:
- redukcji napięć mięśniowych,
- poprawie jakości snu,
- zmniejszeniu objawów lękowych i depresyjnych,
- zwiększeniu odporności psychicznej.
Przy poważnych traumach wskazane jest prowadzenie sesji z certyfikowanym terapeutą TRE.
3. Biofeedback i neurofeedback
Biofeedback polega na monitorowaniu fizjologicznych funkcji organizmu (np. oddech, tętno, napięcie mięśni,
przewodnictwo skóry) i uczeniu się ich świadomej regulacji. Pomaga m.in. w:
- redukcji stresu,
- leczeniu migren,
- zaburzeniach snu i koncentracji,
- rehabilitacji mięśni.
Neurofeedback (EEG biofeedback) skupia się na aktywności mózgu. Uczestnik uczy się regulować fale mózgowe w czasie rzeczywistym (np. poprzez grę komputerową), co wspiera leczenie:
- ADHD,
- zaburzeń lękowych i depresyjnych,
- PTSD i autyzmu,
- problemów ze snem i koncentracją.
Jaką rolę odgrywa ciało w regulacji emocji i bezpieczeństwie relacyjnym?
Zgodnie z założeniem teorii Porgesa nasze ciało nieustannie “skanuje” otoczenie w poszukiwaniu sygnałów bezpieczeństwa lub zagrożenia (neurocepcja). Regulacja emocji jest więc nie tylko procesem “mentalnym” – lecz zaczyna się od somatycznego odczytu sytuacji właśnie poprzez ciało. Jak i gdzie odczuwane są emocje w ciele?:
- Złość: napięcie szczęki i dłoni (zaciskanie pięści), uczucie gorąca na twarzy i głowie, szybki oddech, wzrost ciśnienia krwi , mrowienie w kończynach.
- Strach/lęk: napięcie mięśni (szczególnie kark i ramiona), przyspieszone bicie serca, płytki oddech, uczucie ściśniętego żołądka, zimne dłonie, potliwość.
- Smutek: ucisk w gardle, ciężkość w klatce piersiowej, łzawienie, napięcie w oczach, chęć ”skulenia się”, zmniejszona energia, spowolnienie.
- Wstyd/zakłopotanie: rumieńce, chęć ”ukrycia się”, ścisk żołądka, suchość w ustach.
- Radość/ekscytacja: energia, lekkość w ciele, uśmiech, większa ekspresja ruchowa, rozluźniona twarz, uczucie “motyli w brzuchu”.
Budowanie bezpieczeństwa relacyjnego poprzez ciało.
Bezpieczne relacje wymagają aktywacji układu zaangażowania społecznego, czyli:
- Kontakt wzrokowy, mimika, modulacja głosu, dotyk – są to sygnały, które ciało odczytuje jako bezpieczne.
- Współregulacja – obecność innej, spokojnej osoby może pomóc w regulowaniu własnego układu nerwowego.
Zdolność do empatii, bliskości, otwartości pojawia się dopiero wtedy gdy ciało czuje się bezpiecznie.
Teoria poliwagalna rzuca nowe światło na psychofizjologiczne podstawy naszych reakcji emocjonalnych. Zrozumienie, jak działa nerw błędny, oraz zastosowanie praktyk wspierających jego regulację, daje nowe możliwości w terapii traumy, leczeniu lęku i depresji, a także w codziennym dbaniu o dobrostan psychiczny. W centrum tych zmian jest ciało – nie jako bierny odbiorca stresu, lecz jako aktywne centrum naszej emocjonalnej inteligencji.
Źródła:
- https://www.anahana.com/pl/physical-health/what-is-polyvagal-theory
- Leathy, R,L.,Tirch, D., Napolitano, L, A. tłum. Zamojska, K. (2014.) Regulacja emocji w psychoterapii. Podręcznik praktyka. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
- Porges, S. (2021). Teoria poliwagalna. Nowe spojrzenie na autonomiczny układ nerwowy i leczenie zaburzeń psychicznych. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
